Czym jest anhedonia?
Anhedonia jest objawem towarzyszącym wielu zaburzeniom psychicznym, polegającym na znacznym ograniczeniu lub całkowitym zaburzeniu zdolności odczuwania przyjemności z aktywności, które wcześniej stanowiły źródło zainteresowania i satysfakcji. Współczesne ujęcie wskazuje konieczność podziału anhedonii na motywacyjną i konsumpcyjną, odpowiadające kolejno zaburzeniom pożądania przyjemności i możliwości jej odczuwania, które prowadzą do wytworzenia anhedonii decyzyjnej, związanej z trudnościami w prawidłowym podejmowaniu decyzji.
Przyczyny anhedonii
Mechanizmy powstawania anhedonii są złożone i obejmują interakcję czynników psychologicznych z biologicznymi i środowiskowymi. Kluczowe jest zaburzenie pracy układu nagrody czyli grupy struktur neuronalnych odpowiadających za motywację i pożądanie przyjemności. Z ewolucyjnego punktu widzenia układ nagrody służył człowiekowi do zwiększania prawdopodobieństwa angażowania się w adaptacyjne aktywności. Obecnie można powiedzieć, że oprócz pierwotnej funkcji, odpowiedzialny jest również za dobrostan psychiczny.
Chroniczny stres i zaburzenia depresyjne
Podstawową przyczyną anhedonii są zaburzenia depresyjne. Osoby cierpiące na depresję, ze względu na swój stan psychiczny, często doświadczają niemożności cieszenia się aktywnościami, które niegdyś sprawiały im przyjemność. Z zaburzeniami depresyjnymi i anhedonią związany jest przewlekły stres. Długotrwała ekspozycja na stres powoduje zwiększone wydzielanie kortyzolu – hormonu stresu – który u osób prawidłowo funkcjonujących odgrywa ważną rolę w przygotowaniu organizmu na radzenie sobie z wyzwaniami i zagrożeniami. Nadmiar kortyzolu w przewlekłym stresie może prowadzić do zaburzeń depresyjnych i lękowych, chronicznego zmęczenia, problemów z koncentracją i pamięcią, a także ogólnego osłabienia odporności organizmu.
Używanie substancji psychoaktywnych i uzależnienia
Doświadczanie anhedonii może być również związane ze stosowaniem używek, w szczególności w sposób niekontrolowany. Substancje psychoaktywne wpływają negatywnie na działanie układu nagrody ze względu na swoje silne działanie stymulujące układ do wydzielania nienaturalnie dużych ilości dopaminy, co z czasem może doprowadzić do zmniejszenia wrażliwości układu na naturalne źródła przyjemności.
Choroby neurologiczne
Z uwagi na biologiczny charakter mechanizmów powstawania anhedonii, jej rozwojowi sprzyjać mogą niektóre choroby neurologiczne, w szczególności związane z zaburzeniem gospodarki dopaminowej. Chodzi tu m.in. o chorobę Parkinsona czy chorobę Alzheimera. W zależności od lokalizacji uszkodzenia mózgu, anhedonia może również pojawić się wskutek przebytego udaru mózgu lub innego jego urazu.
W przebiegu jakich zaburzeń występuje anhedonia?
Anhedonia występuje w przebiegu wielu zaburzeń psychicznych, przy czym najczęściej towarzyszy zaburzeniom depresyjnym. Szacuje się, że doświadcza jej niemal 70% osób cierpiących na depresję. Z tego powodu anhedonia należy do podstawowych objawów depresji i stanowi jedno z jej kryteriów diagnostycznych.
Występowanie anhedonii nie ogranicza się jedynie do zaburzeń depresyjnych. Zaburzenia odczuwania przyjemności mogą towarzyszyć również chorobie afektywnej dwubiegunowej, zaburzeniom lękowym, zespołowi stresu pourazowego czy schizofrenii. Co istotne, niektóre choroby neurologiczne mogą wywoływać anhedonię ze względu na ich patomechanizmy.
Rodzaje anhedonii
Choć kluczowym objawem anhedonii jest zaburzenie zdolności odczuwania przyjemności, stanowi ona wachlarz deficytów dotyczących różnych dziedzin życia i manifestujących się przez różne zachowania.
Anhedonia emocjonalna
Anhedonia związana jest przede wszystkim z niemożnością doświadczania pozytywnych emocji przy zachowaniu możliwości przeżywania negatywnych, co prowadzi do poczucia braku sensu angażowania się w aktywności, zobojętnienia emocjonalnego na świat i przewlekłego poczucia pustki.
Anhedonia społeczna
Anhedonia społeczna polega na utracie przyjemności czerpanej z relacji międzyludzkich, co prowadzi do unikania kontaktów i ograniczenia aktywności społecznej. Sytuacje towarzyskie nie przynoszą radości, a stają się przykrym obowiązkiem, więc u osoby cierpiącej na anhedonię pojawia się poczucie emocjonalnego zdystansowania i chęć pogłębiania izolacji społecznej.
Unikanie kontaktów społecznych w przebiegu zaburzeń psychicznych może prowadzić do błędnego koła. Wsparcie społeczne odgrywa istotną rolę w procesie zdrowienia, zarówno w przypadku zaburzeń psychicznych jak i chorób somatycznych. Obecność innych i pozytywne interakcje społeczne sprzyjają lepszemu radzeniu sobie ze stresem i zmniejszają ryzyko pogłębiania się objawów zaburzeń, dlatego niezwykle ważne jest przeciwdziałanie izolacji społecznej i poszukiwanie wsparcia.
Anhedonia sensoryczna
Objawem anhedonii może być również utrata zdolności przeżywania przyjemności związanej z doznaniami zmysłowymi. Bodźce wzrokowe, słuchowe, węchowe czy smakowe, które wcześniej osoba chora interpretowała jako przyjemne stają się obojętne. W praktyce trudności mogą obejmować szerokie spektrum zachowań, począwszy od braku satysfakcji z jedzenia, przez obojętność wobec muzyki i zapachów, kończąc na utracie satysfakcji z aktywności seksualnej, co bywa czasem określane mianem anhedonii seksualnej.
Skutki anhedonii
Anhedonia, choć jest składową zaburzeń psychicznych, może prowadzić do wystąpienia określonych trudności lub wzmacniać te, wywoływane innymi problemami. Podstawowym jej skutkiem jest pogorszenie jakości życia w wielu obszarach. Osoby cierpiące na anhedonię tracą zdolność do przeżywania codziennych pozytywnych doświadczeń, co wiąże się ze spadkiem aktywności oraz ograniczeniem realizacji osobistych celów i zainteresowań, które przestały przynosić satysfakcję. Anhedonia wpływa również na życie zawodowe, w szczególności obniżenie produktywności przez trudności z utrzymaniem koncentracji. Wtórnie może to zwiększać ryzyko wypalenia zawodowego. Relacje społeczne osoby cierpiącej na anhedonię są zaburzone ze względu na postępującą izolację i brak zaangażowania, co może rodzić prowadzić do konfliktów, w szczególności w kontakcie z osobami bliskimi.
Leczenie anhedonii
Anhedonia może być skutecznie leczona przy pomocy terapii psychologicznej, farmakoterapii i zmiany codziennych nawyków. Co istotne, jako że anhedonia zazwyczaj jest objawem innych zaburzeń psychicznych, jej leczenie jest związane z leczeniem pierwotnego zaburzenia.
Psychoterapia
Jedną z podstawowych form leczenia anhedonii jest psychoterapia, szczególnie w nurcie poznawczo-behawioralnym. Celem terapii jest głównie praca nad modyfikacją mechanizmów związanych z motywacją i przeżywaniem pozytywnych emocji, które pod wpływem anhedonii zostały zaburzone. Należy pamiętać, że psychoterapia obejmuje również pracę nad podstawowym zaburzeniem, którego anhedonia jest objawem i może obejmować przede wszystkim pracę nad przekonaniami, schematami i zachowaniami.
Leczenie farmakologiczne
Leczenie anhedonii może wymagać zastosowania farmakoterapii, w szczególności gdy ma ona miejsce w przebiegu innych zaburzeń psychicznych lub schorzeń neurologicznych. Działanie leków polega na regulacji aktywności neuroprzekaźników związanych z motywacją i nastrojem, głównie dopaminy.
Znaczenie codziennych aktywności
Choć może wydawać się to paradoksalne, skutecznym sposobem leczenia anhedonii może być samo podejmowanie działania pomimo braku motywacji. Planowanie i wykonywanie drobnymi kroczkami niewielkich czynności z czasem doprowadza do zwiększenia zaangażowania w wykonywane czynności, a następnie czerpania satysfakcji z ich realizacji.
Kiedy zgłosić się do specjalisty?
Objawy anhedonii mogą być trudne do jednoznacznego rozpoznania. Utrata zainteresowania i brak motywacji do podejmowania codziennych aktywności nie bez powodu może być mylona z przejściowym gorszym samopoczuciem lub okresem przemęczenia. Problemem jest również stopniowy rozwój objawów, który może utrudniać ich zaobserwowanie.
Warto zgłosić się do psychologa lub psychiatry, jeśli przez co najmniej dwa tygodnie obserwujesz u siebie:
- Utratę zainteresowania aktywnościami, które wcześniej sprawiały Ci przyjemność i przynosiły satysfakcję z ich wykonywania.
- Obniżenie motywacji do wykonywania codziennych obowiązków i realizowania swoich zainteresowań.
- Przewlekłe zmęczenie, zaburzenia snu i problemy z koncentracją i pamięcią.
- Pogorszenie funkcjonowania zawodowego i obniżenie jakości lub unikanie relacji interpersonalnych.
