Czym jest ADHD?
ADHD, czyli zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi, jest zaburzeniem neurorozwojowym charakteryzującym się utrzymującymi się trudnościami w zakresie regulacji uwagi, organizacji swojego działania czy zarządzania czasem. Częste są również problemy w zakresie hamowania automatycznych reakcji czy kontroli impulsów, co można określić mianem impulsywności.
Obraz kliniczny ADHD może różnić się w zależności od osoby, dlatego współcześnie wyróżnia się trzy jego podtypy. Z jednej strony u osoby cierpiącej na ADHD mogą dominować objawy związane z zaburzeniami koncentracji uwagi. Z drugiej u części osób bardziej widoczne są symptomy nadpobudliwości psychoruchowej i nadmiernej impulsywności. Na trzeci podtyp składa się mieszkanka objawów z obu obszarów – zarówno zaburzeń koncentracji uwagi jak i nadpobudliwości.
Jak działa ADHD?
Istotą zespołu nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi jest problem z regulacją uwagi. Osoba cierpiąca na ADHD ma trudności z celowym kierowaniem uwagą i koncentrowaniem się na wybranych bodźcach. W zamian uwaga mimowolnie przeskakuje pomiędzy bodźcami, selekcjonują i koncentrując się na tych, które subiektywnie są interesujące.
Jak częste jest ADHD?
Zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi jest pośród dzieci najbardziej rozpowszechnionym zaburzeniem neurorozwojowym, którego częstotliwość występowania szacuje się nawet na od 5% do 7%. Choć dotychczas w świadomości społecznej ADHD istniało jako zaburzenie dotyczące tylko i wyłącznie wysoko pobudliwych dzieci i nastolatków, zaburzenie występuje również u osób dorosłych. W zależności od przeprowadzonego badania szacuje się, że nawet do 75% dorosłych, którzy w dzieciństwie mieli zdiagnozowane ADHD, nadal spełnia jego kryteria diagnostyczne.
Jakie są objawy ADHD?
Głównym objawem jest stała nieuwaga połączona z nadpobudliwością, które prowadzą do wielu problemów z życiu codziennym, w tym szczególnie związanych z edukacją, życiem zawodowym i relacjami międzyludzkimi. Objawy ADHD można podzielić na dwa obszary – zaburzeń koncentracji uwagi i nadpobudliwości psychoruchowej z nadmierną impulsywnością.
Objawy zaburzeń koncentracji uwagi
Objawy zaburzeń koncentracji uwagi w przebiegu ADHD widoczne są przede wszystkim w utrzymujących się niezależnie od sytuacji problemach ze skupieniem się oraz organizacją swoich działań i aktywności. Zgodnie z kryteriami diagnostycznymi może być to:
- brak skupienia na szczegółach i błędy wynikające z nieuwagi podczas pracy szkolnej, zawodowej czy innych aktywności;
- problemy z koncentracją uwagi na wykonywanych zadaniach szkolnych czy obowiązkach zawodowych, a nawet podczas zabaw czy relaksu;
- sprawianie wrażenia niesłuchania swojego rozmówcy, nieobecność myślami podczas rozmowy;
- niepełne stosowanie się do instrukcji postępowania i trudności kończeniem obowiązków szkolnych lub zawodowych;
- trudności z organizacją zadań i planowanie aktywności;
- niechętne angażowanie w zajęcia wymagające długiego wysiłku umysłowego, zwlekanie z ich realizacją lub całkowite ich unikanie;
- gubienie przedmiotów niezbędnych do realizacji określonych działań lub aktywność;
- łatwe rozpraszanie się pod wpływem nawet niewielkich bodźców zewnętrznych;
- zapomnienie o codziennych sprawach i doświadczanie problemów wynikających z roztargnienia.
Objawy nadpobudliwości psychoruchowej i nadmiernej impulsywności
Objawy nadpobudliwości psychoruchowej i nadmiernej impulsywności w przebiegu ADHD dotyczą głównie nadruchliwości, nierzadko wyczerpującej dla otoczenia, a także skłonności do pochopnych i nieprzemyślanych działań, które mogą mieć szkodliwe konsekwencje. Zgodnie z kryteriami diagnostycznymi może to manifestować się jako:
- wykonywanie niespokojnych ruchów rękami i nogami oraz wiercenie się siedząc;
- wstawanie w sytuacjach wymagających pozostania na swoim miejscu;
- odczuwanie pobudzenia lub wewnętrznego niepokoju pomimo braku obiektywnego powodu;
- trudności podczas nieformalnych aktywności, ze spokojną zabawą lub odpoczynkiem;
- częste bycie w ruchu, wykazanie nadmiernej energii i aktywności;
- przesadna gadatliwość;
- impulsywne odpowiedzi zanim rozmówca dokończy pytanie lub dopowiadanie zdań za rozmówcę;
- trudności z oczekiwaniem na swoją kolej;
- wtrącanie się w sprawy innych i narzucanie się im.
Jakie są różnice w objawach między dzieciństwem a dorosłością?
Przez wiele lat zaburzenie było jednak rozumiane głównie jako problem dziecięcy związany z nadmierną aktywnością. Wraz z wiekiem obraz kliniczny ADHD ulega zmianie, a wiele objawów staje się mniej widocznych i przybiera bardziej subtelne formy. Dotyczy to zwłaszcza nadpobudliwości ruchowej, która u dzieci często przejawia się trudnością z pozostawaniem w miejscu, natomiast u młodzieży i osób dorosłych częściej przybiera postać wewnętrznego niepokoju, trudności z odprężeniem się, potrzeby ciągłej aktywności, nadmiernej rozmowności lub nieustannego natłoku myśli. Wraz z wiekiem ewoluują również objawy zaburzeń koncentracji uwagi. U dorosłych obserwuje się przede wszystkim trudności z organizacją obowiązków, planowaniem i utrzymaniem koncentracji na mniej interesujących zadaniach, skłonność do szybkiego odczuwania znudzenia, problemy z podejmowaniem decyzji oraz większą podatność na przeciążenie i stres w sytuacjach wymagających długotrwałego wysiłku.
Jak diagnozuje się ADHD?
Proces diagnostyczny w kierunku ADHD wymaga kompleksowego podejścia ze względu na złożoność zaburzenia i charakterystyki jego obrazu klinicznego. Zaburzenia koncentracji uwagi czy nadpobudliwość psychoruchowa są elementami wielu innych zaburzeń psychicznych i chorób somatycznych. Jednocześnie mogą one współwystępować wraz z ADHD i przykładać się do powstawania charakterystycznych trudności.
W Centrum Myśli Psychologicznej proces diagnostyczny w kierunku ADHD u dorosłych składa się z dwóch elementów, które pozwalają na wnioskowanie o występowaniu zaburzenia – konsultacji wstępnej i wywiadu diagnostycznego.
Konsultacja wstępna
Celem konsultacji wstępnej jest poznanie Ciebie i zrozumienie Twoich doświadczeń. Informacje z konsultacji wstępnej pozwalają psychologowi na osadzenie dalszego wywiadu diagnostycznego w kontekście Twojej historii i sprawne wnioskowania o przyczynach Twoich trudności.
Wywiad diagnostyczny
Kluczowym elementem procesu diagnostycznego jest wywiad ukierunkowany na zebranie informacji o doświadczanych przez Ciebie objawach charakterystycznych dla ADHD i generowanych przez nie trudnościach w życiu codziennym. W Centrum Myśli Psychologicznej tę część diagnozy realizujemy przy pomocy ustrukturyzowanego wywiadu diagnostycznego DIVA-5 będącego uznanym na świecie narzędziem służącym diagnozie ADHD u dorosłych.
Dzięki wiadomościom z konsultacji wstępnej, psycholog będzie w stanie osadzić podawane przez Ciebie informacje o objawach i trudnościach w szerszym kontekście, co pozwoli na wyeliminowanie błędów w procesie i postawienie trafnej diagnozy.
Jak leczy się ADHD?
Na początku warto wspomnieć, że ADHD jest zaburzeniem neurorozwojowym, co oznacza że związane jest z charakterystycznym wzorcem funkcjonowania mózgu i układu nerwowego. Z tego powodu leczenie ADHD nie polega na całkowitym wyeliminowaniu objawów, a ich zmniejszeniu oraz rozwinięciu strategii radzenia sobie z trudnościami. W tym celu zazwyczaj równolegle stosuje się leczenie farmakologiczne i terapię, w szczególności w oparciu o techniki poznawczo-behawioralne.
Leczenie farmakologiczne
Podstawową metodą leczenia ADHD jest farmakoterapia, której skuteczność została potwierdzona w licznych badaniach naukowych. Za leki pierwszego wyboru uznaje się preparaty stymulujące – m.in. metylofenidat – ze względu na ich wysoką skuteczność w zmniejszaniu objawów nieuwagi, impulsywności i nadpobudliwości. Zamiennie ze stymulantami można stosować leki niestymulujące. Warto jednak podkreślić, że choć leczenie farmakologiczne znacząco poprawia funkcjonowanie wielu osób z ADHD, nie eliminuje całkowicie wszystkich objawów. Z tego względu zaleca się uzupełnienie farmakoterapii o oddziaływania psychologiczne, przede wszystkim terapię poznawczo-behawioralna, która pomaga rozwijać umiejętności radzenia sobie z codziennymi trudnościami w przebiegu ADHD.
Terapia poznawczo-behawioralna
Terapia poznawczo-behawioralna to wiodąca metoda psychoterapii, która opiera się na prostym założeniu, że sposób, w jaki człowiek myśli różnych sytuacjach, wpływa na jego emocje i zachowanie. Terapia nie eliminuje objawów ADHD ale daje narzędzia umożliwiające sprawne radzenie sobie z nimi. Dzięki terapii z czasem osoba cierpiąca na ADHD może nauczyć się planować obowiązki i lepiej organizować czas, ograniczać odkładanie obowiązków na później czy lepiej regulować swoje impulsywne zachowania i doświadczane emocje.
